Dit nieuwsbericht is een verkorte weergave van een recente publicatie in Limburgs Rechtsleven.[1]
Het is een fundamenteel principe van strafprocesrecht dat een rechter zichzelf geen zaak kan toebedelen. Dat geldt dus ook voor de onderzoeksrechter. In principe[2] mag de onderzoeksrechter zichzelf niet ‘vatten’; hij moet ’gevat worden’[3], waarna de omvang van zijn saisine wordt bepaald door de mate waarin hij werd gevat.
Dit verbod om zichzelf te vatten betekent dat de onderzoeksrechter ook geen feiten mag onderzoeken die samenhangend zijn met de bij hem aanhangige feiten.[4] Feiten zijn vanuit een procedureel oogpunt samenhangend wanneer het voor de goede rechtsbedeling noodzakelijk is om die feiten samen te behandelen. In een arrest van 20 januari 2026[5] moest het Hof van Cassatie zich uitspreken over een geval waarin de onderzoeksrechter twee dossiers had gevoegd op grond van samenhang:
- De eerste vraag was of de onderzoeksrechter ook zijn saisine overschrijdt wanneer hij twee dossiers voegt die reeds bij hem aanhangig zijn. Het Hof van Cassatie oordeelde dat dit “[g]een onregelmatigheid oplevert”. Het is inderdaad zo dat de onderzoeksrechter in dat geval de strafvordering niet instelt voor feiten die nog niet bij hem aanhangig waren.
- Opvallender is dat het Hof op die manier ook lijkt te aanvaarden dat de onderzoeksrechter zich uitsprak over het bestaan van samenhang om twee dossiers te kunnen voegen. De algemene opvatting luidt immers dat het beoordelen van de goede rechtsbedeling niet aan de onderzoeksrechter toekomt, al zijn er ook opvattingen die het onderscheid lijken te maken tussen het aannemen van samenhang en het verbinden van daadwerkelijke gevolgen aan deze samenhang.[6]
Overschrijdingen van de saisine door de onderzoeksrechter leidden in het verleden tot de nietigheid van het daarmee verkregen bewijs[7], zelfs na de intrede van de door de cassatierechtspraak in het leven geroepen Antigoonleer[8] die de strafrechter verplicht om onrechtmatig verkregen bewijs steeds te toetsen aan een aantal criteria zoals: de wettelijke nietigheidssanctie, de betrouwbaarheid van het bewijs en het recht op een eerlijk proces. Daaraan werden nadien nog criteria toegevoegd zoals de zgn. miskenning van substantiële vormvereisten die de organisatie van de hoven en rechtbanken raken.[9] Dit criterium werd met de codificatie van art. 32 V.T.Sv. (waarin de Antigoonleer grotendeels werd overgenomen) echter afgevoerd.[10] Daardoor zullen overschrijdingen van de saisine inmiddels het vaakst worden aangevochten op basis van het eerder hoogdrempelige en contextgebonden eerlijk-proces-criterium. Er is hoe dan ook sprake van een aantasting van het recht op een eerlijk proces wanneer de onderzoeksrechter een eigengereid onderzoek voert en daarmee het vervolgingsbeleid van het parket doorkruist.[11]
De eiser in cassatie opteerde ervoor om het alvast niet over de ‘Antigoon-boeg’ te gooien. Hij riep de vermeende overschrijding van de saisine immers niet in als nietigheidgrond, maar als grond van niet-ontvankelijkheid van de strafvordering wegens een schijn van partijdigheid bij de onderzoeksrechter. De eiser was van mening dat de onderzoeksrechter met het voegen van belastende resultaten uit het ene dossier aanwijzingen van schuld beoogde te verzamelen in het andere dossier.
Het Hof van Cassatie oordeelde echter dat uit geen enkele wettelijke bepaling volgt dat de voeging door een onderzoeksrechter van twee gerechtelijke onderzoeken die beide tot zijn saisine behoren, een onregelmatigheid oplevert. Nu deze voeging volgens het Hof van Cassatie “[g]een onregelmatigheid oplevert”, was er geen noodzaak om terug te grijpen naar art. 32 V.T.Sv. Een beoordeling van het eerlijk karakter van het proces diende zich dan ook niet aan.
Louis LAMBRECHTS – Waeterinckx Van Herpe Advocaten Ondernemingsstrafrecht
[1] LAMBRECHTS L., ‘De voeging van bij de onderzoeksrechter aanhangige dossiers wegens samenhang: een overschrijding van de saisine?’ (noot onder Cass. 20 januari 2026), Limb.Rechtsl. 2026/3, 203.
[2] Hierop bestaan twee uitzonderingen: ontdekking op heterdaad (art. 59 Sv.) en de evocatie na mini-instructie (art. 28septies Sv.).
[3] Ofwel door het parket met een vordering tot gerechtelijk onderzoek (art. 47 Sv.), ofwel door een slachtoffer via een klacht met burgerlijke partijstelling (art. 63 Sv.).
[4] Cass. 4 februari 1997, AC 1997, 158, R.Cass. 1997, 390, noot DE NAUW A., RDPC 1998, 225.
[5] Cass. 20 januari 2026, Limb.Rechtsl. 2026/3, 202, T.Strafr. 2026/4, 288.
[6] D’HONT F., ‘Is er samenhang in de ‘samenhang’?’ in TRAEST P. en DE NAUW A. (eds.), Wie is er bang van het strafrecht? XXIVe Postuniversitaire cyclus Willy Delva, Mys&Breesch, 1998, (35) 51.
[7] Bv. HvB Antwerpen 10 mei 1990, RW 1990-91, 396; KI Brussel 10 december 1999, RDPC 2000, 747.
[8] Deze leer zegt dat onrechtmatig verkregen bewijs principieel mag worden gebruikt in een strafprocedure (Cass. 14 oktober 2003, AC 2003, 1862.).
[9] Cass. 24 april 2013, AC 2013, 974, T.Strafr. 2013, 382, RDPC 2013, 998, RABG 2013, 1013, RW 2014-15, 108.
[10] VERSTRAETEN B. en VERMOOTE P., ‘De onderzoeksrechter buiten saisine: een (proactieve) cowboy’ (noot onder Cass. 10 juni 2014), NC 2015, (197) 199.
[11] DE NAUW A., ‘Na de jurisprudentiële, een bijkomende wettelijke verenging van de sanctie van de bewijsuitsluiting’ (noot onder Cass. 10 juni 2014), RW 2014-15, (1190) 1193.
